Witamy na naszej witrynie

Pierwszy news

Drugi news...

Trzeci news...

Czwarty news…

Piąty news...

  • Bitwa o Złotoryję – 1813 r
  • Dokument z 1188 r. z dopiskiem księcia Henryka Brodatego z 1211 r. polecającego nadać Złotoryi magdeburskie prawa miejskie
  • Muzeum Złota
  • Najstarsza pieczęć miejska – XIII w
  • Pieczęć Złotoryi z XVIII w
  • Plan miasta z 1830 r
  • Rycina F. B. Wernera z XVIII w
  • Rycina F.B. Wernera z XVIII w
  • Rysunek z 1911 r., odtwarzający fragment Starego Miasta w Złotoryi do 1813 r
 

Złotoryja - położenie

       Złotoryja jest położona w południowo-zachodniej Polsce. Przez miasto  przechodzi południk 15º54'41'' E i równoleżnik 51º07'21'' N (dane dla Pomnika Reymonta). Odległe jest ono w prostej linii od Warszawy o około 370 km, Berlina 225 km, Pragi 160 km i od Wiednia 324 km. Złotoryja leży na pograniczu dwóch typów krajobrazów. Jeden, odznaczający się wyraźnie monotonią falistej równiny, wiąże się z Wysoczyzną Chojnowską wchodzącą w skład Niziny Śląskiej. Drugi- to pełen malowniczych zakątków pagórkowaty teren Pogórza Kaczawskiego, będący północną rubieżą Sudetów Zachodnich. Złotoryja  usytuowana jest w krawędziowej strefie Sudetów. Leży na północno-zachodnim krańcu Pogórza Złotoryjskiego, wchodzącego w skład Pogórza Kaczawskiego. Większa część miasta położona jest nad prawym, stromym zboczem doliny Kaczawy, na wysokości 220-260 m n.p.m. (Dolny Rynek – 224 m n.p.m.). Zabudowa obejmuje także dno doliny (177-178 m n.p.m.) oraz oba jej zbocza.

Zarys historii   

W najbliższych okolicach Złotoryi archeolodzy odnaleźli wiele pozostałości z wszystkich epok prehistorycznych. Najstarszych śladów pobytu człowieka w tym rejonie dostarczyły znaleziska z młodszej epoki kamienia, zwanej neolitem (ok. 5200-1800 lat p.n.e.). Kamienne siekierki, toporki i motyki z tego okresu odkryto m. in. w Jerzmanicach Zdroju, Wilkowie i Nowym Kościele. Z epoki brązu (ok. 1800-650 lat p.n. e.) pochodzi kilka ciekawych zabytków, np.: skarb z Jerzmanic Zdroju, związany z kulturą łużycką, miecz z bliskich okolic miasta oraz ceramika z Kopacza. Ślady osadnictwa wczesnośredniowiecznego z VI/VII – XII w. odkryto np. w Rokitnicy, Kozowie, Rzymówce. Od VIII/IX w. funkcjonowały grody w Rzymówce, Rokitnicy i Wysocku. Ukształtowanie tutejszych okolic wybitnie sprzyjało osadnictwu, które przypisuje się plemieniu Trzebowian. Wśród znalezisk archeologicznych nie ma jednak do tej pory takich, które potwierdzałyby istnienie na obszarze dzisiejszej Złotoryi osady przed końcem XII w. Gdy w następstwie włączenia Śląska do Polski ok. 990 r. powstały na jego terenie kasztelanie, ziemia złotoryjska znalazła się  pod władzą kasztelana legnickiego.

 

Największym zainteresowaniem cieszą się tradycje dawnego górnictwa złota, opartego na piaskach złotonośnych przetransportowane w tutejsze okolice przez wody Kaczawy i Bobru. Eksploatacja objęła tereny dzisiejszych miejscowości: Złotoryi, Kozowa, Kopacza, Jerzmanic Zdroju, Sępowa i Nowej Ziemi. W Kopaczu, starej słowiańskiej osadzie, wydobywano złoto co najmniej od XII w.  Szacuje się, że w okresie rozkwitu górnictwa (ok. 1180-1240) uzyskiwano od 24 do 48 kg złota rocznie, a może niekiedy i więcej. 

 

Z zamku w Rokitnicy doglądał górnictwa i osadnictwa książę Henryk Brodaty (panujący w l. 1201-1238) i jego żona Jadwiga. W większym stopniu niż jego ojciec, Bolesław Wysoki (1163-1201), organizował Henryk akcję kolonizacyjną, ściągając z Niemiec na Śląsk m. in. górników, rzemieślników, kupców i rolników. W jej wyniku założone zostało, na przełomie XII i XIII w., najpierw zapewne osiedle górnicze na Górze Mikołaja, a niedługo potem powstała większa osada wokół kaplicy, później kościoła św. Marii i otrzymała nazwę AURUM (Złoto). Ważnym czynnikiem miastotwórczym było także usytuowanie w Złotoryi przy szlaku handlowym, biegnącym z Legnicy przez Lwówek, Lubań do Zgorzelca. Szlak ten był południową odnogą ważnej trasy handlowej z Wrocławia do Lipska, zwanej Wysoką albo Górną Drogą.

 

W 1211 r. Henryk Brodaty zezwolił  mieszkańcom osady na posługiwanie się prawem miejskim wzorowanym na przepisach Magdeburga. Był to pierwszy wypadek wprowadzenia takich praw miejskich na Śląsku a zarazem w Polsce. Władzę w mieście objął wójt, wytyczono prostokątny rynek, ulice oraz linię obwarowań i bramy. Ustrój prawny Złotoryi stał się wzorem dla kilku nowo lokowanych osad w XIII w. Korzystano z doświadczeń złotoryjan w Wielkopolsce i w państwie krzyżackim. Wciąż do mniej znanych faktów należy udział tutejszych mieszczan w założeniu na prawie magdeburskim nawet Torunia. O mieście mówiło się w Gnieźnie i w Watykanie, gdzie w 1217 r. rozpatrywano spór między proboszczami tutejszych  świątyń. Z tegoż stulecia (1268) zachowała się najstarsza pieczęć, największa z posiadanych wówczas przez miasta dolnośląskie (6,8 cm średnicy). Rysunek pieczęci (trzy wzgórza), uzupełniony orłem w XIV w., stał się motywem herbu złotoryjskiego. Jeszcze w XIII w. pojawiła się druga nazwa miasta: AUREUS MONS (Złota Góra). Osiedliły się zakony franciszkanów i joannitów.

 

W 1241 r. kilkuset mieszkańców miasta i okolic, przede wszystkim górników, posiłkowało wojsko Henryka Pobożnego w bitwie z Tatarami pod Legnicą. Z przegranej bitwy powróciło niewielu. Zakończył się najlepszy okres górnictwa, choć opłacalne wydobycie ustało dopiero w XIV w. Sława tutejszej „gorączki złota” żyła długo w Europie. Na pierwszej osobnej mapie tego kontynentu, wykonanej przed 1467 r., jej autor, kardynał Mikołaj z Kuzy we Włoszech, umieścił na obszarze Śląska oprócz Wrocławia jeszcze tylko Złotoryję (tj. Goldberg – taką nazwę stosowano od XIV w. do 1945 r.).

 

Od 1329 r. miasto wraz z księstwem legnickim wchodziło w skład korony czeskiej. Książęta legniccy nadali w XIV w. miastu wielu przywilejów, dzięki którym ożywiło się sukiennictwo i browarnictwo. Zakupiono Kopacz oraz las między Złotoryją i Lwówkiem (wokół Choińca), pobliskie pastwiska przeznaczono pod uprawę chmielu. Z XIV stulecia posiadamy najwcześniejsze wiadomości o radzie miejskiej (1325), ratuszu (1327), szpitalu i szkole. Od połowy tegoż wieku miasto opasywały kamienne mury obronne z licznymi basztami. W l. 1427, 1428 i 1431 złupili Złotoryję husyci; zdobyli też Rokitnicę.  Pożary i rabunki nie zniszczyły jednak kościoła Mariackiego, zamienionego w warownię. W 1456 r. zamieszki skierowane przeciwko patrycjatowi spowodowały śmierć dwóch rajców, których powieszono przed ratuszem. Pod koniec XV w. postarano się o umocnienie murów miejskich. W tym samym czasie (1497) zaraza uśmierciła kilkaset osób. Wówczas interesowano się już okolicznymi złożami miedzionośnymi, biegnącymi od Prusic przez Leszczynę i Wilków do Nowego Kościoła. Choć w 1429 r. w hucie złotoryjskiej wytopiono 300 kg miedzi, to największym ośrodkiem jej górnictwa i hutnictwa stanie się od XVII do XIX w. Leszczyna.

 

Bardzo wcześnie dotarła tutaj reformacja. Już w 1522 r., zaledwie 5 lat po wystąpieniu Martina Lutra, wygłoszono w kościele św. Marii pierwsze protestanckie kazanie, po którym większość mieszczan przyjęła nową religię. Kilka lat później rozpoczęło działalność protestanckie gimnazjum humanistyczne, jedno z czterech tego typu na Dolnym Śląsku (obok Wrocławia, Brzegu i Nysy). Rozwój miejscowej szkoły datuję się już od 1504 r., gdy rektorem został Hieronim Gürtler (Wildenberg), zwany Aurimontanusem. Najlepszy okres związany jest jednak z Valentinem Trozendorfem, rektorem w l. 1523-1527 i 1531-1556. Ważne było nadanie szkole statutu przez księcia legnickiego Fryderyka II w 1546 r. Gimnazjum otrzymało wtedy określenie „illustre” (znakomite, sławne) lub „academicum”. Dyskutowano nawet nad przekształceniem szkoły w uniwersytet. Wysoki poziom i nowoczesne metody nauczania, m. in. języka łacińskiego, wybitni pedagodzy, autonomia uczniowska, stypendia dla biedniejszych słuchaczy, przyciągały młodzież (także po śmierci Trozendorfa w 1556 r.) z Niemiec, Polski, Czech, Siedmiogrodu i Litwy do tej jedynej w swoim rodzaju republiki uczniowskiej. Znaleźli się tutaj np. Erazm Gliczner ze Żnina, autor pierwszego dzieła pedagogicznego w języku polskim, Rafał Leszczyński, późniejszy wojewoda brzesko-kujawski i Maciej Pstrokoński, potem kanclerz koronny.

 

Rozwijała się w XVI stuleciu gospodarka miejska. Sukiennicy produkowali sukno w różnych kolorach, dysponowali foluszem i wagą. Inne cechy rzemieślnicze otrzymywały kolejne przywileje, dobrze prosperowało płóciennictwo i garbarstwo. Piwo złotoryjskie znajdowało zwolenników m.in. we Wrocławiu. W 1592 r. mieszkańców miasta zaniepokoiło słabe trzęsienie ziemi. Dodajmy, iż od 1526 r. Śląsk pozostawał pod zwierzchnictwem austriackich Habsburgów.

 

W następnym stuleciu nie ominęły tych ziem tragiczne wydarzenia. Wielka powódź w 1608 r. pochłonęła w mieście najmniej 50 ofiar, ucierpiały też Jerzmanice, Rokitnica i Rzymówka. Pożar w 5 lat później zniszczył 571 domów, czyli prawie cały obszar określany dzisiaj jako Starówka. Zdobywano i łupiono miasto podczas wojny trzydziestoletniej (1618-1648). Z kwatery w Pielgrzymce wysłał tutaj w 1633 r. wojska naczelny dowódca wojsk cesarskich, Albrecht Wallenstein, który podobno tylko pod wpływem wspomnienia szkolnych dni spędzonych w złotoryjskim gimnazjum (1597), nie dopuścił do zupełnego spustoszenia miasta.  Znaczne straty poniosły wówczas także Jerzmanice Zdrój a dawni mieszkańcy Rzymówki nazywali swe grodzisko „szwedzkim szańcem”, ponieważ  wykorzystywały je wojska w czasie tej wojny. W l. 1621-1623 funkcjonowała w Złotoryi mennica, bijąc jednak lichą monetę. Niebawem miasto podupadło gospodarczo. Stracił równocześnie na znaczeniu szlak handlowy. W 1675 r. zmarł ostatni Piast legnicki, Jerzy Wilhelm. Fakt ten odnotowano na nagrobku burmistrza Steinberga w kościele Mariackim. Dwa lata później w wyniku trzęsienia ziemi niewielkim  uszkodzeniom uległy mury miejskie, wspomniana świątynia i niektóre budynki.

 

W latach trzydziestych XVIII w. zaczęło odżywać sukiennictwo, którego wyroby znano m.in. w Berlinie, Kaliszu, Szczecinie i Lipsku. Miejscowość stała się jednym z głównych ośrodków tej wytwórczości na  Dolnym Śląsku, zwłaszcza po jego zajęciu przez Prusy w l.1740-1741 r. (w 1733 r. wyprodukowano w mieście 3700 sztuk sukna, w 1791 r. – 16 000 sztuk). W 1752 r. Złotoryja liczyła 3816 mieszkańców. Wkrótce potem miasto odczuło następstwa wojny 7-letniej (1756-1763), toczonej o Śląsk między Prusami i Austrią, oraz przeżyło pożar w 1761 r., który strawił 12 domów. Wskutek tych wydarzeń ludność zmniejszyła się do 3413 osób w 1763 r. W 1772 r., gdy znów spłonęło kilkadziesiąt domostw, wspomógł pogorzelców król Fryderyk Wielki, który pojawił się w mieście. Warto wspomnieć, że z I połowy XVIII w. pochodzą najstarsze widoki miasta autorstwa Fryderyka Bernarda Wernera (1690-1776), najbardziej znanego śląskiego rysownika. Zobaczyć na nich można np. wieżę ciśnień z 1725 r. na tzw. Górze Zamkowej, związaną z zakładanymi wówczas wodociągami. W l. 1775-1786 próbowano reaktywować wydobywanie złota, lecz okazało się to nieopłacalne.

 

W epoce napoleońskiej Złotoryja i okolice były świadkami kilku starć wojsk prusko-rosyjskich z francuskimi. W l. 1806-1807 i 1813 przebywali w mieście polscy szwoleżerowie, zapisując ten fakt w pamiętnikach. W sierpniu 1813 r. w walkach o miasto i okolice (m.in. pod Wilkołakiem – Wilczą Górą) Francuzi odnieśli jedno z ostatnich śląskich zwycięstw. Widziano wtedy króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III, cara Aleksandra I oraz generała Gebharda Blüchera.  Wojny napoleońskie przyczyniły się do zmniejszenia liczby mieszkańców: 6061 osób w 1804 r. do 4692 w 1813 r. Podupadło rzemiosło, sukiennicy emigrowali do Rosji  i Królestwa Polskiego. W 1848 r., podczas Wiosny Ludów, doszło w Złotoryi do zamieszek ulicznych i podpaleń. Rozebranie obwarowań miejskich i zasypanie fosy w tymże stuleciu ułatwiło komunikację i rozwój przestrzenny. W 1858 r. przybyły do miasta elżbietanki, zwane szarymi siostrami.

 

W 2 połowie XIX w. powstało kilka większych zakładów przemysłowych. Duże znaczenie miała fabryka kapeluszy, założona w 1879 r. i eksportująca wyroby do Stanów Zjednoczonych. Okresami zatrudniała ponad 1000 osób. Warto też wymienić dwie firmy budowlane powstałe w l. 1838 i 1840 oraz fabrykę papierosów "Trotzendorf". Dobrą opinią cieszył się nowoczesny browar, rozbudowany w l. 1868-1900, i tartak. Działały trzy drukarnie, dzięki którym ukazywały się lokalne gazety i czasopisma (od 1815), książki, widokówki itp. W 1843 r. rozpoczęła pracę kasa pożyczkowa, rozwijały się usługi pocztowo-telekomunikacyjne: ok. 1839 r. pojawił się na ulicach pierwszy listonosz, w 1862 r. uruchomiono stację telegrafu, w 1900 r. telefony. Od 1877 r. czynny był zakład dla sierot fundacji małżeństwa Schwabe-Priesemuth, rozwinięty potem w gimnazjum. Duże znaczenie miały połączenia kolejowe: od 1884 r. z Legnicą, 1895-1896 ze Świerzawą, Marciszowem i Lwówkiem, 1906 r. z Chojnowem. Pasażerskie linie kolejowe funkcjonowały do 1995 r. a potem jeszcze tylko w latach 2008-2009. Zarazem w sąsiednich miejscowościach rozwijał się drobny przemysł przetwórczy, młyny, kamieniołomy, gospody itp. Nabierał szybko rozmachu ruch turystyczny, powstawały schroniska (np. na Wilkołaku), przyciągało uzdrowisko w Jerzmanicach (od 1881). Nie zrealizowano jednak pomysłu z l. 1878-1881, dotyczącego bezpośredniej linii kolejowej ze Złotoryi do Jawora. 

 

Podczas I wojny światowej stacjonował w mieście garnizon wojskowy, w którym służyli Polacy z Wielkopolski. Udało się przeprowadzić generalną renowację kościoła Mariackiego. Później osiedlali się tutaj niemieccy emigranci z Górnego Śląska. W latach dwudziestych XX w. znów podjęto próby eksploatacji złota. Kruszec wykryto podczas głębokich wierceń w rejonie Bramy Górnej (rejon obecnego placu W. Reymonta) i starej cegielni – obecnie stawik za szpitalem. Do lat 30. próbowano budować kopalnię złota w rejonie Nowej Ziemi. Jednak wynik ekonomiczny przedsięwzięcia był negatywny. 

 

W okresie od 1927 do 1930 r. zmodernizowano kanalizację miejską  i zbudowano oczyszczalnię ścieków. W pobliskim Wilkowie rozpoczęto w 1939 r. wydobywanie rudy miedzi. Tuż przed II wojną światową zamieszkiwało miasto 7860 osób.

 

W lutym 1945 r. Złotoryję i okolice zajęły wojska radzieckie. Cięższe walki toczyły się jedynie w rejonie Trupnia i Wilczej Góry. Po wojnie duże znaczenie miało uruchomienie w l. 1950-1954 kopalń rudy miedzi w Wilkowie („Lena”) i Nowym Kościele. Zatrudniały kilka tysięcy przede wszystkim złotoryjan, przyczyniły się do powstania osiedli mieszkaniowych przy ul. Górniczej i Wojska Polskiego. Obie kopalnie zamknięto w l. 1968 – 1974, w związku z odkryciem większych złóż rudy miedzi w okolicach Lubina i Polkowic. W obiektach byłej „Leny” uruchomiono w 1974 r. Zakład Urządzeń Górniczych, następnie firmę Boart Longuear Sp. z o.o. (produkuje  wozy kopalniane oraz narzędzia i części zamienne dla górnictwa)  i kilka firm prywatnych.. Do wzrostu bezrobocia wydatnie przyczynił się upadek Złotoryjskich Zakładów Obuwia (1998). W samym mieście działają dzisiaj niewielkie firmy związane głównie z przemysłem skórzanym (kontynuują tradycje obuwnicze), mineralnym, szklarskim i budowlanym. Kilka większych zakładów, związanych głównie z kapitałem zagranicznym, funkcjonuje na terenie specjalnej strefy ekonomicznej.

Miastem powiatowym stała się Złotoryja już w XIIIw., jako centrum tzw. dystryktu. Następnie była nieprzerwanie stolicą powiatu do 1975r., aby stać się nią znów w 1999r. W 1946r. liczyła 4613 mieszkańców, a w 2013r. 15 852.

W oparciu o R. Gorzkowski, K. Maciejak. Złotoryja i okolice. Przewodnik. II wyd. Złotoryja 2006 wraz  z uaktualnieniami.